Việt Nam chính thức thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo (AI): Bước ngoặt lớn trong kỷ nguyên số

Chiều 10/12, tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội đã biểu quyết thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo (AI) với tỉ lệ tán thành áp đảo 90,70%, tương đương 429/434 đại biểu tham gia. Với quyết định này, Việt Nam trở thành một trong số rất ít quốc gia trên thế giới sớm có khung pháp lý toàn diện dành riêng cho AI – công nghệ đang định hình lại kinh tế, văn hóa, an ninh và phương thức quản trị quốc gia.

Luật sẽ chính thức có hiệu lực từ 1/3/2026, đánh dấu bước chuyển quan trọng từ chủ trương sang thực thi, mở ra thời kỳ phát triển AI có định hướng, có kiểm soát và phù hợp với chuẩn mực quốc tế.

Luật AI: Sự kết hợp hài hòa giữa an toàn – đổi mới – phát triển bền vững

Theo Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng, dự thảo Luật được xây dựng trên cơ sở nghiên cứu sâu kinh nghiệm của các nước đi đầu như châu Âu, Nhật Bản và Hàn Quốc. Tuy nhiên, Việt Nam không sao chép mô hình của bất kỳ quốc gia nào mà lựa chọn cách tiếp cận “kết hợp có chọn lọc”, bảo đảm cân bằng giữa phát triển mạnh mẽ và quản lý rủi ro hợp lý.

Với 35 điều được thiết kế cô đọng, Luật nhấn mạnh nguyên tắc con người là trung tâm, mọi hệ thống AI đều phải phục vụ con người và các quyết định quan trọng phải đặt dưới sự giám sát của con người. Đây là yếu tố giúp Việt Nam hội nhập quốc tế nhưng vẫn giữ được chủ quyền số, đồng thời hạn chế mặt trái của công nghệ có khả năng ảnh hưởng đến hành vi, quyền riêng tư và trật tự xã hội.

Tạo nền tảng cho tự chủ AI và tăng tốc năng lực quốc gia

Một trong những điểm nhấn quan trọng là việc xây dựng năng lực tự chủ về AI, từ hạ tầng tính toán cho đến dữ liệu và nguồn nhân lực. Luật mở đường cho việc đầu tư trung tâm tính toán AI quốc gia, đồng thời hình thành hệ thống dữ liệu mở có kiểm soát để phục vụ nghiên cứu, ứng dụng và đào tạo.

Khi chi phí tính toán ngày càng trở thành rào cản lớn, đặc biệt với startup công nghệ cao, việc Nhà nước xây dựng hạ tầng cốt lõi sẽ đóng vai trò “đòn bẩy” giúp doanh nghiệp tiếp cận công nghệ dễ hơn, nhanh hơn và rẻ hơn. Điều này cũng giúp giảm sự phụ thuộc vào hạ tầng quốc tế, gia tăng khả năng cạnh tranh của Việt Nam trong lĩnh vực đang phát triển rất nhanh này.

Quỹ Phát triển AI, AI Voucher và sandbox thử nghiệm: Ba công cụ thúc đẩy đổi mới

Bên cạnh việc thiết lập nền tảng pháp lý, Luật còn tạo ra bộ ba cơ chế mạnh mẽ giúp thúc đẩy đổi mới sáng tạo: Quỹ Phát triển AI quốc gia, AI Voucher và cơ chế sandbox thử nghiệm có kiểm soát.

Trong đó, Quỹ Phát triển AI sẽ là nguồn lực tài chính quan trọng để hỗ trợ doanh nghiệp, viện nghiên cứu và các dự án chiến lược. Còn AI Voucher được kỳ vọng trở thành “chìa khóa” giúp doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận các giải pháp AI mà không phải chịu áp lực chi phí quá lớn.

Sandbox thử nghiệm, với cơ chế miễn trừ trách nhiệm có giới hạn, cho phép doanh nghiệp thử nghiệm các mô hình AI nhạy cảm trong môi trường an toàn, từ đó rút ngắn thời gian đưa sản phẩm ra thị trường mà vẫn đảm bảo an toàn cho người dùng.

Quản lý rủi ro theo ba mức, giảm gánh nặng thủ tục cho doanh nghiệp

Dự thảo ban đầu từng đề xuất bốn mức rủi ro, nhưng Luật cuối cùng chỉ giữ lại ba mức: thấp, trung bình và cao, nhằm bảo đảm tính rõ ràng và giảm thủ tục cho doanh nghiệp.

Điểm đáng chú ý là hệ thống AI rủi ro cao không phải xin phép trước, doanh nghiệp chỉ cần tự đánh giá an toàn và chuẩn bị hồ sơ, sau đó xuất trình khi cơ quan quản lý tiến hành hậu kiểm. Luật cũng bổ sung cơ chế bồi thường thiệt hại nghiêm ngặt, theo đó các chủ thể liên quan phải chịu trách nhiệm ngay cả khi không có lỗi, nhằm tăng mức bảo vệ người dân.

Dù không xếp AI rủi ro cao vào nhóm “nguồn nguy hiểm cao độ”, quy định này vẫn được đánh giá là phù hợp với bản chất rủi ro của AI vốn chủ yếu liên quan đến quyết định của hệ thống chứ không gây ra tác động vật lý trực tiếp như phương tiện vận tải hay chất nổ.

Hình thành hệ sinh thái AI tự chủ và giàu năng lực cạnh tranh

Luật Trí tuệ nhân tạo không chỉ đặt trọng tâm vào quản lý rủi ro mà còn thúc đẩy mạnh mẽ đổi mới sáng tạo. Các chính sách hỗ trợ tiếp cận dữ liệu dùng chung, ưu đãi cho doanh nghiệp AI, hỗ trợ đào tạo nhân lực và chuyển giao công nghệ sẽ tạo điều kiện để hình thành một hệ sinh thái AI hoàn chỉnh, nơi doanh nghiệp, viện nghiên cứu và cơ quan quản lý cùng phát triển.

Trong bối cảnh AI ngày càng trở thành trụ cột của nền kinh tế số, việc Việt Nam sớm ban hành đạo luật riêng được kỳ vọng sẽ tạo lợi thế cạnh tranh, đồng thời giúp đất nước chủ động nắm bắt các cơ hội lớn trong một thị trường toàn cầu đang tăng trưởng mạnh.